کتاب اقتصاد حمل و نقل

توضیحات بیشتر درباره اقتصاد حمل و نقل (ویرایش دوم)

از این رو، حمل‌ونقل از جمله ضروریات اقتصادی است و در ابعاد وسیع جهانی، مبادله کالاها و خدمات میان هر یک از مصرف‌کنندگان کره زمین شکلی از حرکات را پدید می‌آورد که در آن منابع اقتصادی نظیر سرمایه، نیروی کار، زمان و فناوری به کار رفته است تا مصرف‌کننده را به کالاها و منابع، و تولیدکننده را به بازده برساند. به یک بیان، مجموعه حرکات انفعالی در سطح زمین، از اصول کلی تقاضا پیروی می‌کند و تقاضا برای حمل‌ونقل مشتق از سایر فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی است و لذا محصول حمل‌ونقل در عین حال که یک تولید پیچیده و مرکب است، تابع تغییرات تقاضا در نقاط و یا بخش‌های دیگر اقتصاد نیز می‌باشد.

لکن، حمل‌ونقل به گونه سایر فعالیت‌های اقتصادی بدون هزینه نیست و حرکت در ابعاد فضایی، همانند هر تولید دیگری دارای هزینه می‌باشد. تفاوت‌های ساختاری در عملکرد هزینه‌های انواع مختلف حمل‌ونقل، میدان کاربری وسیعی را برای برنامه‌ریزی حمل‌ونقل فراهم می‌آورد و زمینه مساعدی برای اعمال سیاست‌های متنوع قیمت به دست می‌دهد.

امروزه، قیمت‌گذاری مفید با فرض سطح بالای هزینه‌های ثابت در اکثر اشکال حمل‌ونقل، به تفاوت گسترده در قیمت برای استفاده بهتر از ظرفیت منجر شده و گسترش منطقه‌ای و جهانی حمل‌ونقل را فراهم آورده است. این گونه ملاحظات موجب شده است که تکنیک قیمت‌گذاری در هر یک از سیستم‌های حمل‌ونقل با نوعی تخصص و آگاهی‌های اقتصادی و فنی توام باشد. ولی دوام‌پذیری مالی و اقتصادی حمل‌ونقل پیوسته به آن نیاز دارد که از طریق حمایت‌های مالی و اصلاحات ساختاری سودآور شود. این امر نه‌تنها با مداخلات دولت ممکن نمی‌شود، بلکه تجربه نشان داده است که تشکیلات دولتی حداقل در بخش حمل‌ونقل با عدم کارایی تکنیکی روبه‌رو است. در حالی که، مطالعات موردی نشان می‌دهد که بازارهای رقابتی به طور کلی در تعیین قیمت‌های سودآور برای شرکت‌های حمل‌ونقل دارای انگیزه کافی بوده و برنامه خصوصی‌سازی برخی سیستم‌های حمل‌ونقل در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی پیوسته رضایت‌بخش بوده است. در هر حال با تاثیرپذیری از چنین تغییرات ساختاری است که عرضه تسهیلات حمل‌ونقل افزایش یافته و کنش فضایی وسیعی در مبادلات حمل‌ونقل پدید آمده است.

روند توسعه در افزایش تسهیلات حمل‌ونقل جهانی، همچنین مبین یک روند فزاینده در تقاضا برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌باشد و به همین دلیل است که سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل اهمیت یافته و جزو لاینفک برنامه‌های توسعه ملی گردیده است. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، تامین مالی حمل‌ونقل بخصوص از این جهت اهمیت دارد که حمل‌ونقل بزرگ‌ترین جزء سرمایه‌گذاری این کشورها را تشکیل می‌دهد. تصمیم‌گیری عقلایی برای سرمایه‌گذاری متعادل در بخش حمل‌ونقل کشورهای کم‌تر توسعه‌یافته و فقیر نیز از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است.

به دلیل بالابودن هزینه‌های اجرایی طرح‌های زیربنایی حمل‌ونقل و همچنین به خاطر مسئولیت‌های ساختاری، مالی دولت‌ها و ضرورت‌های توزیع در سطح ملی، لازم است دولت‌ها به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل توجه عمده‌ای مبذول دارند. اساساً، عرضه زیرساخت‌های حمل‌ونقل تا آنجا که ممکن است باید با رعایت قانون از جانب دولت‌ها به بازار منتقل شود و لذا حضور دولت‌ نه‌تنها یک اصول مهم و بنیانی است، بلکه لازم است فعالیت‌های دولت در این زمینه‌ها هدفمند شود. لکن نظر عمومی اکنون مشخصاً بر آن است که بخش خصوصی به طور موثر و کارا وارد کار شده و هدف آن کاراترساختن هر چه بیشتر بازارهای حمل‌ونقل، کم‌کردن مداخلات دولت و بالاخره، رهایی یافتن از قواعد و قوانین بخش عمومی است.

سرانجام، کتاب حاضر با نگرش جامع به همه این مباحث، قصد آن را دارد که با طرح و تبیین الگویی ساده از مباحث اقتصادی حمل‌ونقل و کاربرد آن در مقیاس منطقه‌ای، زمینه‌های لازم برای توسعه این دانش و استفاده بهتر از آن را فراهم آورد. بدین منظور در تنظیم مباحث این کتاب، پیوسته کوشش بر آن بوده است که دو هدف اصلی حفظ شود: نخست ارائه اصولی اساسی در بهینه‌یابی حمل‌ونقل با استفاده از ابزارهای تحلیلی اقتصاد خرد و کلان و دوم، کاربرد عملی آن در مطالعات منطقه‌ای. بدین لحاظ کتاب حاضر در نه فصل به ترتیب زیر تدوین شده است:

فصل اول این کتاب از لحاظ تحولات تکنیکی و تاثیر آن بر اقتصاد حمل‌ونقل، یک نگرش تاریخی به تکامل صنعت حمل‌ونقل دارد و بازتاب‌های حاصل از آن را در سطوح مختلف فعالیت‌های انسانی مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد.

فصل دوم، به بحث پیرامون علل و انگیزه‌های حرکت اختصاص‌یافته و الزامات مکانی و فضایی پیدایش حرکت را مورد بررسی قرار می‌‌دهد.

در فصل سوم، توزیع حرکات و عوامل موثر بر آن طرح شده و روش‌های کمّی در بهینه‌یابی توزیع حرکات موضوع اصلی این فصل را تشکیل می‌دهد.

فصل چهارم، به مباحث عرضه و تقاضای حمل‌ونقل توجه دارد و عوامل موثر بر تغییرات آن را مورد بررسی قرار می‌دهد.

فصل پنجم، با نگرش جامع به ساختار هزینه‌ها در صنعت حمل‌ونقل و عملکرد آن در ابعاد فاصله، روش تشخیص‌ هزینه‌ها را در هر یک از سیستم‌های حمل‌ونقل مورد بررسی قرار خواهد داد.

در فصل ششم، زمینه برای طراحی قیمت‌ها فراهم آمده و نظام قیمت‌گذاری حمل‌ونقل با تاکید بر ساختار بازار و تبعیض قیمت مطرح و بالاخره راهکار قیمت در هر یک از سیستم‌های حمل‌ونقل به تفکیک نشان داده خواهد شد.

فصل هفتم، به تحلیل سیاست‌های سرمایه‌گذاری حمل‌ونقل و نقش آن در توسعه اختصاص‌یافته و با تاکید بر تحلیل اقتصادی و مالی طرح‌های سرمایه‌گذاری حمل‌ونقل و مقایسه نقش دولت و بخش خصوصی در موفقیت این گونه طرح‌ها، بخصوصی‌سازی حمل‌ونقل خواهد پرداخت.

فصل هشتم، با تحلیلی جامع از کارکردهای حرکتی نقاط و راه‌ها، زمینه را برای یک بحث کلی‌تر پیرامون برنامه‌ریزی حمل‌ونقل فراهم می‌آورد. بالاخره، فصل نهم با بهره‌گیری از مبحث فصل هشتم و ارائه روش‌های کمّی در ارزیابی کارکرد شبکه‌ها، سیاست‌های توسعه منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای حمل‌ونقل را مورد بحث قرار خواهد داد.

فهرست مطالب کتاب اقتصاد حمل و نقل (ویرایش دوم) دکتر علی محمودی

مقدمه..

فصل اول: تکامل تاریخی و اهمیت اقتصادی توسعه حمل‌ونقل…

تکامل فنی و تجاری حمل‌ونقل..

توسعه تجارت و تثبیت قیمت‌ها

حمل‌ونقل و رقابت…

توسعه حمل‌ونقل و قیمت زمین..

ارزانی حمل‌ونقل و توزیع فضایی نیروی کار.

نرخ‌های حمل‌ونقل ارزان و منفعت عمومی..

توسعه ترانزیت یا تجارت حمل‌ونقل عبوری..

فصل دوم: حرکت…..

پیدایش حرکت و علل آن..

الف. پیدایش حرکت در درون مکان‌ها

ب. پیدایش حرکت بین مکان‌ها

عوامل پیدایش حرکت بین مکان‌ها

الف. عوامل غیرمکانی (عوامل اقتصادی)

ب. عوامل فضایی..

فصل سوم: توزیع حرکات….

مدل جاذبه..

فاصله و کنش متقابل در کاربرد مدل جاذبه..

برنامه‌ریزی خطی در توزیع حرکات…

فصل چهارم: عرضه و تقاضای حمل و نقل…

الف- تقاضای حمل‌ونقل..

حمل‌ونقل به‌عنوان یک تقاضای مشتق..

عوامل تعیین‌کننده تقاضای حمل‌ونقل..

عوامل موثر بر تغییرات تقاضای حمل‌ونقل..

توزیع جغرافیایی جمعیت…

کشش تقاضای حمل‌ونقل..

آثار کشش قیمت در تقاضای حمل‌ونقل..

کشش متقاطع تقاضا

روش اندازه‌گیری کشش قیمت…

روش‌های اندازه‌گیری کشش قیمت و عوامل موثر بر آن..

کشش درآمدی تقاضای حمل‌ونقل..

انواع حمل‌ونقل و کشش تقاضا

ب- عرضه حمل‌ونقل..

خاصیت ارتجاعی عرضه و عوامل تشخیص آن..

کشش قیمتی عرضه و روش محاسبه آن در اقتصاد حمل‌ونقل..

توزیع فضایی عرضه و تقاضای حمل‌ونقل..

فصل پنجم: هزینه‌های حمل و نقل…

الف- هزینه‌های ثابت…

ب – هزینه‌های جاری یا متغیر.

ج- هزینه‌‌های خارجی..

هزینه‌های حمل‌ونقل و عملکرد تولید برحسب فاصله..

تخصیص هزینه‌ها در حمل‌ونقل جاده‌ای..

تخصیص هزینه‌ها در حمل‌ونقل راه‌آهن…

خطوط راه‌آهن و قانون بازدهی‌های صعودی..

تخصیص هزینه‌ها در حمل‌ونقل دریایی..

تخصیص هزینه‌ها در حمل‌ونقل هوایی..

بهره‌وری و کارایی در صنعت حمل‌ونقل هوایی..

فصل ششم: قیمت‌گذاری حمل و نقل…

تئوری قیمت، تخصیص منابع و حداکثرکردن منافع..

نظام قیمت‌گذاری بر پایه هزینه نهایی..

آثار منفی و مثبت قیمت‌گذاری بر پایه هزینه نهایی..

ملاحظات قیمت براساس هزینه‌های خارجی..

ساختار بازار و قیمت‌گذاری حمل‌ونقل..

حمل‌ونقل و بازارهای رقابت کامل..

حمل‌ونقل و بازارهای رقابت ناقص…..

حمل‌ونقل بازارهای انحصاری چندگانه..

حمل‌ونقل و بازارهای انحصاری..

تبعیض قیمت….

تبعیضی قیمت براساس ویژگی‌های کالا.

الف- ویژگی‌‌های بارگیری و ابعاد محموله‌ها

ب- خسارت‌پذیری..

تبعیض قیمت براساس ویژگی‌های ترافیک….

تبعیض قیمت بین اشخاص….

مزیت‌های تبعیض قیمت….

زیان‌های تبعیض قیمت….

برخی روش‌های معمول در نرخ‌گذاری کرایه‌های حمل‌ونقل..

قیمت‌گذاری در حمل‌ونقل راه‌آهن…

کنترل رقابت و اعمال تبعیض…..

ویرانگری رقابت در حمل‌ونقل راه‌آهن…

قیمت‌گذاری در حمل‌ونقل هوایی..

عملکرد مالی خطوط هوایی..

روش‌های قیمت‌گذاری در حمل‌ونقل هوایی..

عوامل تعیین‌کننده تعرفه‌‌های حمل‌ونقل هوایی..

1- قیمت‌گذاری براساس هزینه عملیات…

2- قیمت‌گذاری براساس شرایط بازار.

3- قیمت‌گذاری براساس هزینه نهایی..

تقسیم‌بندی بازار و تبعیض قیمت در حمل‌ونقل هوایی..

رقابت در بازارهای حمل‌ونقل هوایی..

قیمت‌گذاری در حمل‌ونقل جاده‌ای..

1- قیمت براساس مسافت طی شده.

2- قیمت براساس مقاطع سفر.

3- قیمت براساس مرزهای ناحیه‌ای..

4- قیمت براساس تفاوت‌های زمانی..

5- قیمت براساس تفاوت‌های مسیر.

6- قیمت براساس تفاوت‌های وسیله نقلیه و نوع بارگیری..

قیمت‌گذاری در حمل‌ونقل دریایی..

سیاست‌‌های قیمت‌گذاری و دوام‌پذیری مالی و اقتصادی حمل‌ونقل..

رقابت در بازارهای مالکیت خصوصی و عملکرد آن..

عملیات بخش خصوصی در چارچوب کنترل عمومی..

رقابت در مقررات سرویس‌دهی حمل‌ونقل..

تعیین قیمت‌های موثر حمل‌ونقل در بازارهای رقابتی..

فصل هفتم: سرمایه‌گذاری حمل و نقل…

اهمیت سرمایه‌گذاری حمل‌ونقل..

ارزش افزوده بخش حمل‌ونقل..

سرمایه‌گذاری حمل‌ونقل و توسعه اقتصادی..

تفکیک و مقایسه طرح‌های سرمایه‌گذاری حمل‌ونقل..

تحلیل هزینه / فایده در طرح‌های حمل‌ونقل عمومی..

نظریه ارزیابی سرمایه‌گذاری و کاربرد آن در طرح‌های حمل‌ونقل..

تحلیل اقتصادی در عمل..

نقش تحلیل مالی در پیشبرد پروژه‌های حمل‌ونقل..

تمایز میان پروژه‌های حمل‌ونقل..

مداخلات دولت و ارزیابی پروژه‌های حمل‌ونقل..

روند تکاملی تحلیل‌های مالی و اقتصادی در پروژه‌های حمل‌ونقل..

گرایش‌های خصوصی‌سازی در سرمایه‌گذاری حمل‌ونقل..

فصل هشتم: نقاط و راه‌ها.

نقاط و ویژگی‌های آن‌ها

کارکردهای حرکتی نقاط..

توزیع نقاط..

اثرات بازدارنده.

راه‌ها و ترکیب و تکامل آن‌ها

الف. نقش و عملکرد راه‌ها

ب. امکان دسترسی..

ج. راه‌ها و توسعه شهرها

د. راه‌های فرعی و توسعه مناطق روستایی..

فصل نهم: شبکه‌های حمل و نقل و سیاست‌های  توسعه منطقه‌ای…

تجزیه و تحلیل شبکه‌ها

نمودار نظری یا نظریه گراف…

شاخص امکان دسترسی..

ارتباط چند مرحله‌ای..

ارزیابی ویژگی‌های ارتباطی شبکه‌ها

الف. شاخص بتا

ب. شاخص گاما

ج. شاخص تعداد سیکل..

د. شاخص آلفا

ه‍ . پراکندگی یا شاخص شیمبل..

ویژگی‌های منطقه‌ای و ساختمان شبکه‌های حمل‌ونقل..

موقعیت و مکان‌گزینی شبکه‌ها

نظم فضایی نقاط و مکان‌گزینی شبکه‌ها

توسعه و گسترش شبکه‌ها

الف. مدل نفوذ ساحلی..

ب. مدل سطح محدود ایزوتروپیک…

منابع و مراجع..

واژه‌نامه